MOŻLIWOŚĆ KUMULACJI

Możliwość kumulacji występuje oczywiście nie tylko*w wypadku autory­tetu charyzmatycznego i prestiżu. Zdarza się często, że osoba ciesząca się autorytetem osobistym korzysta ponadto również z autorytetu lub prestiżu urzędowego, jeżeli zajmuje jakieś stanowisko, które jest źródłem takiego autorytetu lub prestiżu. Nie jest ,to wszakże regułą, ponieważ w praktyce życia społecznego dokonują się różne seiekcje i .na skutek tego nie zawsze najlepszy nauczyciel cieszący się autorytetem osobistym, zostaje kierownikiem szkoły, w której pracuje. Inaczej mówiąc, osoba będąca autorytetem mo­ralnym dla uczniów i pozostałych kolegów-nauczycieli nie musi być wcale kierownikiem tej szkoły, czyli korzystać z autorytetu, jaki przysługuje z urzę­du każdemu kierownikowi. Wiadomo zresztą, że nie zawsze byłoby to naj­lepszym rozwiązaniem.

NAWIĄZUJĄC DO KONCEPCJI

Nawiązując do koncepcji Teodora Geigera, zaprezentowanej w jednej z jego publikacji, można powiedzieć, że autorytet lub prestiż osobisty wynika z zespołu podmiotowych właściwości danego człowieka; natomiast urzędowy, jako pochodny i zewnętrzny, zależy nie tyle od oso­bistych właściwości jednostki, ile od zajmowanego przez nią miejsca w danej hierarchii społecznej.Szczególnym przypadkiem autorytetu osobistego jest autorytet^ęhary- zmatyczny, który łączy się z wiarą w indywidualny charyzmat, ‚czyli dar łaski udzielony konkretnej osobie. „Osoba obdarzona czasowo lubjrwale charyzmatem uważana jest za organ, poprzez który przemawia — w zależ­ności od natury ducha – bóstwo lub demon” – wskazywał Joachim Wach?. O   autorytecie tego rodzaju możemy mówić – jak wiadomo – nie Łylko w przypadku grup religijnych, jak na to słusznie wskazywał Max Weber«. Sądzę, że z autorytetem charyzmatycznym łączy się także, w sposób po­niekąd konieczny, określony rodzaj prestiżu.

PODOBNE MYŚLI

Podobnie myśli się, że jeżeli ktoś jest kapłanem, to musi być reprezentantem tych cnót, jakie głosi dany kościół. Oba te uogólnienia mogą być jednak błędne. Nawet w najlepszej szkole może — jak wiemy — zdarzyć -się przypadkowy nauczyciel i nie każdy kapłan jest kandydatem na świętego. Zawodność tegę myślenia jest zwłaszcza wówczas wysoce prawdopodobna, kiedy system na­turalnej selekcji w danej organizacji ulega biurokratycznym wynaturzeniom. Wówczas właśnie możliwe są takie przypadki, że ktoś jest np. „ekspertem” nie ze względu na swoje fachowe kompetencje, lecz dlatego po prostu, że dostał się na odpowiednie stanowisko. Przechodzenie autorytetu lub prestiżu z organizacji na osoby z nią związane wskazuje na możliwość występowania zarówno osobistego, jak i urzędo­wego autorytetu lub prestiżu. Istnieje także możliwość kumulacji autoryte­tów lub prestiżów nawet jakościowo różnych, czyli wywodzących się z odmien­nych źródeł.

SFERY RZECZYWISTOŚCI

Ze względu na sfery rzeczywistości społecznej, w której autorytety występują, możemy wyróżnić np. autorytety: naukowe, wychowawcze, po­lityczne i religijne. Autorytetem lub prestiżem może cieszyć się nie tylko jednostka, ale także instytucja czy organizacja, np. partia polityczna, kościół, szkoła i ich przed­stawiciele, np. kapłan, nauczyciel, ekspert, przywódca, jeżeli łączą się z nimi szanowane w danym społeczeństwie wartości czy podziw. Należy tu zwrócić uwagę na fakt, że autorytet lub prestiż danej organizacji lub instytucji spływa także na osoby z nimi związane i to bez względu na ich osobiste walory.Zjawisko to jest konsekwencją na pozór zdroworozsądkowego myślenia. Ludziom wydaje się bowiem, że jeżeli np. dana szkoła cieszy się dobrą sławą, to wszyscy, którzy w niej uczą, muszą być także sławni.

MIMO RÓŻNIC

Inaczej mówiąc, zależy on od dostępu do tzw. środków masowego przekazu, które przyczy­niają się do popularyzowania atrakcyjnych właściwości danej osoby lub instytucji. Mills zwracał także uwagę na ciekawe zjawisko, jakim jest kumu- latywność prestiżu, które polega na tym, że prestiż uzyskany przez danego człowieka na jednym stanowisku, w jednej organizacji przylega poniekąd do niego i może być wraz z nim przenoszppy. Sądzę, że uwagę tę można odnieść również do autorytetu. Mówiąc o warunkach określających prestiż, trzeba również uświadomić sobie znaczenie, jakie w tym wypadku ma utrzymanie odpowiedniej bliskości i dystansu społecznego.. Pomimo istotnych różnic, jakie występują między autorytetem a prestiżem, można odnotować także pewne zbieżności w ich sposobach przejawiania się i funkcjonowania.

W ŚCISŁYM ZWIĄZKU

Pozostaje więc w ścisłym związku ze zjawiskiem sugestii społecznej, co najwyraźniej widać na przykładzie prestiżu poszczególnych „idoli” będących przedmiotem uwielbienia, a nawet swoistego kultu w poszczególnych społeczeństwach. Każdy idol stara się być sugestywnym i oddziaływać sugestywnie na ludzi. Staje się więc bożyszczem dla tych, którzy są szczególnie wrażliwi na owe oddziaływania sugestywne. Tb zaś, czy i w jakiej mierze stanie się on bożyszczem, będzie w dużym stopniu zależeć od warunków kształtujących przebieg procesu sugestii spo­łecznej, np. do dobrze prowadzonej reklamy. C. W. Mills w rozprawie pt. Elita władzy trafnie zwracał uwagę m. in. na fakt, że „główne instytucje społeczeństwa są w coraz wyższym stopniu baza wielkiego prestiżu”, wyjaśniając zaś go stwierdzał, że „prestiż zależy — często w decydujący sposób — od dostępu do reklamy”.

WYTWÓR SPOŁECZNY

W świetle dotychczasowych rozważań można więc powiedzieć, że autory­tet tym różni się od prestiżu, iż opiera się na społecznie uznanej przewadze danego człowieka w zakresie posiadanej wiedzy, zdolności, doświadczenia życiowego, możliwości fizycznych itp. właściwości. Autorytet implikuje nie tyl­ko szacunek i poważanie, ale także zaufanie oraz — jak słusznie zauważa B. Stokvis – w jego wypadku wchodzi w grę mniej elementów sugestywnych w porównaniu z prestiżem. Dzieje się tak dlatego, ponieważ autorytet opiera się w większym stopniu na przesłankach rozumowych niż uczuciowych. Prestiż natomiast jest jak gdyby wytworem społecznej sugestywności danych podmiotów lub przedmiotów i sugestywności ludzi, którzy owe przedmioty lub podmioty postrzegają.

FUNKCJA PRZEWAGI

Autorytet jest funkcja wymiernej, uznanej i uzasadnionej racjonalnymi war­tościami przewagi danego człowieka, instytucji lub dzieła nad innymi ludźmi, instytucjami lub dziełami występującymi w danym środowisku. Do omówionych rozróżnień autorytetu i prestiżu nawiązał Allrcd Vierkandt, zwracając również uwagę na to, iż autorytet opiera się na obserwacji i wartościowaniu wymiernych osiągnięć danej osoby, które muszą byc spraw­dzalne, czyli musza kwalifikować się do fachowej oceny. Prestiż natomiast łączył z samym wrażeniem, jakie wywiera na nas konkretna osoba, bądź też bezmyślnym przeżywaniem czegoś związanego z ta osobą.

NASTĘPSTWO OCEN

Podziw ten nie jest też następstwem rzeczowych ocen, lecz właśnie efektem uroku j czaru, jaki wywierają dane osoby lub przedmioty, specyficznej atmosfery towarzyszącej ich występowaniu. Na powyższe właściwości prestiżu wskazywał także G. Le Bon, pisząc, że „prestiż jest rodzajem czaru wywieranego na nas przez daną osobistość lub idee”.Autorytet — w przeciwieństwie do prestiżu — jest, zdaniem Leopolda, na­stępstwem racjonalnego ujmowania wartości, jakie przysługują określonym ludziom lub rzeczom. Wynika on ze stwierdzenia przez środowisko społeczne określonej ilościowej i jakościowej przewagi danego człowieka w zakresie posiadanej wiedzy,.władzy, umiejętności; nie ginie też natychmiast, kiedy danej przewagi zabraknie. Utrata autorytetu nie dokonuje się bowiem automatycz­nie, nie znika więc tak, jak nadwaga danego osobnika po schudnięciu.

UWARUNKOWANIA I RODZAJE AUTORYTETU I PRESTIŻU

Pierwszym, który podjął próbę bardziej precyzyjnego rozróżnienia dwóch bliskich, acz różnych zjawisk, jakimi są autorytet i prestiż, był chyba węgierski socjolog Ludwik Leopold . Jego zdaniem prestiż opiera się na uczuciowym — i dlatego irracjonalnym — stosunku do wartości, które są szanowane społecz­nie. Uczuciowy stosunek ludzi do zaakceptowanych wartości kształtuje w określony sposób ich świadomość. Przejawia się on przede wszystkim w bezkrytyęznyni traktowaniu wszystkiego, co reprezentuje dane wartości. Stąd poszczególne osoby, grupy i instytucje, które są rzeczywistymi czy domniemanymi posiadaczami społecznie szanowanych wartości, stanowią w większym stopniu przedmiot podziwu niż krytycznej oceny.

error: Content is protected !!